www.danielbertina.nl

De Ierse kunstenaar Garrett Phelan exposeert in Smart Project Space met Between two ITs. Zijn eerste solotentoonstelling in Nederland gaat over geloof, ongeloof en radiogolven.

DANIËL BERTINA

“Radio heeft iets spiritueels,” zegt kunstenaar Garrett Phelan. Veel van de kunst in solotentoonstelling Between two ITs lijkt te draaien om zenden en ontvangen. Letterlijk. Want in veel van zijn objecten en installatiekunst zit radioapparatuur verwerkt.

Druk je oor op een van de zes cementblokken van Radio tomb (2008), en er klinkt de krakende ontvangst van een van de honderden, onzichtbare radiosignalen die daar ter plekke uit de lucht worden opgevangen. Van Turkse talkshows tot hysterisch voetbalcommentaar.

“Radiogolven zijn eeuwig,” stelt Garrett Phelan (Dublin, 1965). “Fascinerend om te realiseren dat die signalen eeuwig door het heelal zullen stralen.”

Vorig jaar was het werk van deze Ierse media- en geluidskunstenaar te zien in de groepstentoonstelling Coalesce: Happenstance. Nu is hij terug, alleen, met zijn eerste solotentoonstelling in Nederland. Between two ITs is tot 2 mei te bezoeken in Smart Project Space aan de Arie Biemondstraat.

“Eigenlijk houd ik me bezig met hele kinderlijke vragen,” vertelt Phelan. “Wat is de dood? Wat is geloof? Wat is God? En waarom ben ik hier? Vragen waar de religie, filosofie en de wetenschap geen bevredigend antwoord op kunnen geven. Die frustratie moeten we leren accepteren. De spanning tussen geloof en ongeloof: die worsteling toon ik in mijn kunst.”

Pas op 33-jarige leeftijd stortte de Ier zich op het kunstenaarschap. Daarvoor maakte hij jarenlang experimentele radioprogramma’s. Hij werkte ook als technicus voor het Irish Museum of Modern Art, en ondersteunde daar ‘all the  top guys’ uit de kunstwereld.’

“Door te werken in een museum verloor kunst voor mij wél alle geheimzinnigheid en mystiek,” grijnst Phelan. “Ik heb goed gezien hoe mensen kunst bekijken. Dat gaat vaak heel oppervlakkig, meestal door de overdaad die aan de muur hangt.”

Hij wijst naar een vrijwel lege witte muur, waar slechts vier van zijn kleine Photodrawings hangen. “Vandaar dat ik deze ruimte niet helemaal heb volgepropt.”

Phelan exposeert zijn installaties, videokunst, tekeningen en experimentele audiokunst op internationale tentoonstellingen en kunstmanifestaties, waaronder Manifesta 5 (Spanje) en de Auckland Triennial (Nieuw Zeeland).

In een bovenhoek van de expositiezaal bevindt zich een enorme zwarte verfvlek die deels het plafond, de muur, een enorme speakerbox en het raam bedekt. Spuitbusverf. Veel galeries zijn daar niet van gecharmeerd, aldus Phelan.

“De boel onderspuiten met wolken gitzwarte verf is meestal een groot probleem. Want ik maak inbreuk op de ruimte, en men is bang voor onherstelbare schade. Veel kunstinstituten zitten daar niet op te wachten. Van Smart mocht het gelukkig wel.”

Ook in dit werk – Interruption. Or Between two ITs – part 3 – speelt geluid een opvallende rol. Uit de imposante hangende zwartgeschilderde speaker klinkt een hypnotische voiceover: de stem van Phelan. Krakend, als een mompelende dominee. Dankzij de grote speaker is zijn monoloog over de spanning tussen geloof en ongeloof – hoewel soms heel zacht – toch indringend te horen.

De kunstenaar geeft toe dat zijn werk veel aandacht en inzet vraagt van de toeschouwer. Ook vanwege de abstracte, filosofische insteek. “Het is belangrijk om mensen scherp te houden. Het kost tijd om het werk op je in te laten werken. En concentratie. Ik probeer de aandacht te richten op de pure schoonheid van het moment.”

“Veel mensen hebben tegenwoordig een cynische houding ten opzichte van de media. Ook de Kerk heeft – zeker in Ierland – al haar morele autoriteit verloren,” stelt Phelan. “Ik denk dat we alleen nog door directe, persoonlijke ervaringen ons bewustzijn kunnen vergroten.”

In twee aparte ruimtes liggen zwartgeschilderde houten vogelfiguren – met de merkwaardige namen The revelation of ministration en The revelation of solidarity – op de vloer, als rondslingerend speelgoed. Beiden liggen met hun bek richting een microfoon, alsof de twee vogels met elkaar lange-afstands gesprekken voeren – door de muren heen. Uit een radio klinkt weer Phelans herkenbare stem.

“Dat werk gaat over menselijke arrogantie,” grijnst Garrett Phelan, naast kunstenaar overigens een fanatiek vogelaar. “Alsof wij de enige dieren zijn die over intelligente communicatie beschikken. Als je goed luistert, hoor je die vogels spreken over medeleven en vergeving. De mens denkt los te staan van de natuur. Dat is natuurlijk een waanidee.”

www.smartprojectspace.net / www.garrettphelan.com

Het Parool / Kunst & Media (24 maart 2010)

Red cliff, de nieuwste film van regisseur John Woo, is nu al de meest succesvolle Chinese film aller tijden. Voor de internationale markt maakte hij een ingekorte versie. “We moesten het verhaal versimpelen.”

DANIËL BERTINA

“Wat we in deze tijd nodig hebben is moed. Zeker in deze depressie,” zegt regisseur John Woo. Vanuit Beijing spreekt hij enthousiast over zijn nieuwe filmproject. Zijn Red cliff is een historische bewerking van een 700 jaar oud Chinees heldenepos. Als basis diende het boek De romance van de drie koninkrijken van Luo Guanzhong – het meest geliefde en veelgelezen boek in Azië.

Het eeuwenoude verhaal is volgens Woo nog steeds relevant: “Ik wilde deze film al dertig jaar maken. Het is een verhaal over de moed waarmee zwakke mensen kunnen winnen van een sterkere overmacht. Vooral de jonge generatie heeft die aanmoediging nodig. Zeker nu.”

John Woo (Guangzhou, 1946) is de koning van de actiefilm. Eind jaren tachtig bouwde hij een cultreputatie op met even magistrale als grimmige Hong Kong gangsterfilms zoals A better tomorrow, The killer en Hard boiled. Op onnavolgbare wijze wist Woo bruut geweld te voorzien van een kunstzinnige, bijna poëtische stilering. Met zijn films lanceerde hij ook de internationale carrières van acteurs Chow Yun-Fat en Tony Leung. Uiteindelijk werd hij geschaakt door Hollywood. Spectaculaire sterverhikels zoals Face/off, Broken Arrow en Mission impossible II waren het resultaat.

Red cliff (Chi bi, 2008) is zijn eerste Chinese productie in twaalf jaar. Met een budget van 60 miljoen euro is Red cliff nu al de duurste, en meest succesvolle Chinese film aller tijden. De film kwam grotendeels tot stand met steun van de Chinese overheid. “In Hollywood heb ik veel geleerd over het filmvak,” zegt Woo. “Het is tijd om die kennis terug te brengen naar China.”

Red cliff is het Chinese equivalent van Hollywood spektakelfilms als Braveheart, Gladiator en Troy. China wordt in het jaar 208 van de Han dynastie geregeerd door een zwakke keizer, en is het toneel van vele burgeroorlogen. De ambitieuze premier Cao Cao (Zhang Fengyi) probeert de macht te grijpen, en met zijn leger heel China aan zich te onderwerpen. Het westerlijke keizerrijk Xu en het zuidelijke keizerrijk Wu verenigen zich tegen de agressor.

Een hechte vriendschap ontstaat tussen de militaire strateeg van Xu – Zhuge Liang (Takeshi Kaneshiro) – en Zhou Yu, de generaal van het Wu rijk (Tony Leung). De strijd mondt uit in de meest legendarische veld- en zeeslag in de Chinese geschiedenis: de slag bij Chi Bi. Meer dan tweeduizend schepen gingen in vlammen op.

Woo maakte twee versies van zijn film. Het origineel van vier uur bestaat uit twee delen (à la Che 1 en Che 2 van Stephen Soderbergh) en is uitgegeven voor de Aziatische markt. De internationale versie – binnenkort uitgebracht door Independent Films – bestaat uit slechts één film: een samengevoegde en ingekorte versie van het enorme verhaal. Dat gebeurde op aanraden van de westerse distributeurs.

“Er is ons verteld dat een westers publiek – zeker het Amerikaanse – moeite heeft om een buitenlandse film met ondertitels uit te zitten, zeker als hij langer dan twee uur duurt,” legt Woo uit. “Ook moesten we het verhaal versimpelen, maar hebben de meest belangrijke emotionele momenten behouden. Ook al is het verhaal ingekort, het heeft de kwaliteit van de film niet geschaad. Denk ik.”

Regisseur John Woo is enthousiast over de financiële en logistieke steun van de Chinese overheid. Zo werden duizenden militairen van het Chinese leger ingezet om de immense veldslagen uit te beelden. Heeft die staatsinvloed nog geleid tot censuur? Woo is nuchter: “Er is in elk land wel een vorm van censuur. Ik heb geen problemen ondervonden en ben met respect behandeld. De staat lijkt zich steeds meer te openen, en jonge Chinese filmmakers worden in toenemende mate gesteund om hun dromen te kunnen realiseren.”

Red cliff is weer een heftige actiefilm. Ondanks zijn bloederige oeuvre haat Woo zelf – opmerkelijk genoeg – alle vormen van geweld: “Ik wil dat mensen op emotioneel vlak ervaren wat geweld kan veroorzaken. Daarom moet ik het zo plastisch mogelijk in beeld brengen. Het laatste wat ik wil is geweld verheerlijken.”

De zelfmoordaanslagen waarmee in de film meerdere malen de strijd wordt gewonnen, ziet Woo dan ook niet als geweldsverheerlijking, maar als historisch gegeven. “Ik heb in Hollywood vaak te horen gekregen dat de Amerikaanse filmheld vecht om te overleven – niet om te sterven. Maar in de oude Chinese en Japanse cultuur was zelfopoffering voor het vaderland niet ongebruikelijk. Dat kan ik niet ontkennen. Red cliff speelt in die oude cultuur.”

Zelfs de meest gewelddadige actiescènes zijn bedoeld als antioorlog statement, aldus regisseur John Woo: “Ik wil dat mensen zich realiseren dat niemand beter wordt door oorlog. In Red cliff worden vijanden vaak gespaard, zodat ze hun fouten kunnen inzien. Dat is een oude Chinese traditie, en een verschil met Hollywoodfilms. Bij ons is niet alles zwart-wit.”

Het Parool / Kunst & Media (4 augustus 2009)

JHM Magazine, nr. 1 – jaargang 19 – februari / mei 2010

Joods Historisch Museum

Danielle van Vree presenteert haar performancekunst in Theater Frascati. ‘Ik laat duidelijk zien hoe ik de toeschouwer probeer te manipuleren.’

DANIËL BERTINA

“Ik voel me vaak héél ongemakkelijk bij publieksparticipatie,” zegt Danielle van Vree, bijna verontschuldigend. Opvallend, want haar performancekunst lijkt juist te draaien om het onwennige, persoonlijke contact tussen de toeschouwer en de speler. “Die bijzondere spanning tussen intimiteit en afstandelijkheid, tussen werkelijkheid en fictie. Daar zoek ik naar.”

6×1 Performance, de ruimte tussen de dingen speelt in theaterzaal 3 van Frascati – maar is geen normale voorstelling, eerder een theatrale tentoonstelling. Mimespeler en beeldend kunstenaar Danielle van Vree (Den Haag, 1969) toont in zes avonden zes van haar performances, met spel en videoprojectie, soms bijgestaan door een handvol geestverwanten. Ze exposeerde en speelde haar werk in Australië, Zuid-Afrika, Spanje en China.

De theatrale tentoonstelling bestaat uit drie eerder uitgevoerde werken in een nieuw jasje, en drie nieuwe stukken. Elke avond wordt totaal anders. Het zijn performances van verschillende lengte, variërend van enkele minuten tot twee uur.

Het is elke keer weer spannend in hoeverre de mensen mee willen doen, aldus Van Vree. “Musique de table (2006) ga ik meer dan twee uur achter elkaar doorspelen. Maar het stukje duurt eigenlijk drie minuten, want ik doe het één-op-één.”

In haar atelier aan het water van de Houthaven laat Danielle van Vree een opname zien van Musique de table. Een nietsvermoedende bezoeker wordt door een serene stem op een bandrecordertje aangespoord om aan een tafel te gaan zitten, en mee te doen in een soort verstild, droogkomisch afscheidsritueel – samen met de kunstenaar.

“Ik ben gefascineerd door de zeggingskracht van hele simpele handelingen en gebaren. Ik probeer daarin een diepere laag aan te boren. Mijn werk is heel transparant: ik laat duidelijk zien hoe ik probeer de toeschouwer te manipuleren. Uiteindelijk gaat het over de grote thema’s als afscheid, leven en dood.”

Danielle van Vree studeerde in 1995 af aan de mimeopleiding van de Amsterdamse Theaterschool en werkte een aantal jaar als theatermaker en regisseur. “In het theater voelde ik me altijd heel kwetsbaar. Je staat daar zélf te spelen dus kritiek komt heel dichtbij. Ook de lange duur van zo’n theatervoorstelling begon me op den duur tegen te staan.”

Haar voorstelling Damn if I (2002) was een omslagpunt. Van Vree nam twee composities van jazzmuzikant Archie Shepp: Damn If I Know en New Africa, en werkte elke noot in de partituur uit tot een beweging. Het resultaat was een bewegingsconcert in stilte, waarbij elke van de zes instrumenten werd ‘belichaamd’ door een speler. Een poging om muziek zichtbaar te maken.

“Ik heb altijd heel beeldend gewerkt, maar theater draait uiteindelijk toch vaak om het vertellen een verhaaltje. Met Damn if I heb ik daar toen even helemaal mee gebroken.” De voorstelling speelde onder andere in jazzbastion Het Bimhuis, en toerde als onderdeel van Blind date, nieuwe theatermakers on tour door het land.

In 2003 belandde ze op de Rijksacademie voor Beeldende Kunsten. “Ik wilde buiten de theatrale regels treden en korte, direct herkenbare beelden maken.”

Van Vree besloot om een aantal passages uit haar eerdere voorstellingen los te maken van de oorspronkelijke theateropvoering, en deze als aparte scènes te opnieuw te filmen, of als performance uit te spelen. Zoals Mum & dad (2002)

“In een van mijn voorstellingen zong ik het liedje Are you lonesome tonight van Elvis Presley in de mond van mijn tegenspeler. In de video liet ik dat mijn ouders doen, in close up. Dat werkte veel beter.”

“Met 6×1 Performance, de ruimte tussen de dingen plaats ik drie van mijn oudere werken weer terug in het theater. De drie nieuwe stukken zijn speciaal voor de theaterruimte gemaakt,” vertelt Danielle van Vree. “Op een gegeven moment ben ik gaan filmen, maar ik heb de mime nooit losgelaten. Ik houd ontzettend van het theater.”

www.daniellevanvree.nl

Het Parool / Kunst & Media (9 maart 2010)

Coşkun Sabah – de grootste ud-speler van zijn generatie – speelt in het Tropentheater op het Turkey Now Festival. Een gesprek uit Istanboel.

DANIËL BERTINA

Hij doet een beetje denken aan André Hazes. In een familierestaurant in Istanboel komt Coşkun Sabah – charismatisch, breed grijzend, behangen met gouden kettingen – gehaast binnen. Te laat, want hij zat muurvast in de verkeerschaos. “Istanboels verkeer is een verschrikking.”

Vriend en vijand zijn het eens: Sabah (1952) is een van de àllerbeste ud-spelers van zijn generatie. Gewapend met ud (voor de niet-ingewijden: de Arabische luit), zang, keyboard en drummachine was Sabah met zijn oneman shows begin jaren tachtig hoogstpersoonlijk verantwoordelijk voor de heropleving van de traditionele muziek in Istanboel. Aldus Sabah zelfverzekerd,  roerend in zijn thee.

Hij bezong in honderden romantische songs het nachtleven van Istanboel, en verkocht een kleine 2,6 miljoen exemplaren van zijn album Aşığım Sana (Ik ben verliefd op jou, 1990). Een onaantastbaar record in de Turkse muziekgeschiedenis.

Binnen het Turkey Now Festival geeft Coşkun Sabah op 28 februari een optreden in het Tropentheater. Hij wordt voorafgegaan door de klassieke Turkse fasilmuziek van het Pera Fasil Ensemble met bandleider Nurettin Çelik.

“Ik was de eerste die hier een entertainmentstyle van Turkse volksmuziek introduceerde,” zegt Sabah stellig, terwijl hij met een armzwaai heel Istanboel lijkt te omvatten. “Ook mijn combinatie van pop en volksmuziek was uniek, en kreeg pas tien jaar later navolging. Er zijn fans die het proberen, maar nog steeds kan niemand mijn spelniveau evenaren.”

Sabah, van Armeens-Assyrische afkomst en belijdend Christen, werd geboren in het Koerdische Diyarbakir: een stad in het Zuidoosten van Turkije. Hij leerde het spel van zijn vader.

“In mijn dorp was er geen televisie, en ook bijna geen radio,” herinnert Sabah zich. “Voor vermaak was muziek heel belangrijk. Bij ons thuis kwamen alle topmuzikanten over de vloer om samen te spelen.”

In 1970 werd hij gevraagd om toe te treden tot het orkest van zeer gerespecteerde componist en bandleider Mũnir Nurettin Selçuk (1900-1981), waar alleen de ‘best of the best’ van de Turkse traditionele muzikanten werden toegelaten. Selçuks portret hangt aan de muur in het restaurant. “Dat is hem,” wijst Sabah, en lijkt even stil te vallen.

De flamboyante popster heeft een bijzondere band met Nederland. Hij was ooit verloofd met Annebeth Berendsen: Miss Universe Nederland 1987 – zijn tegenspeelster in de Turkse speelfilm Anilar (Herinneringen, 1989). Het gelijknamige nummer – opgedragen aan Berendsen – was een hit. Sabah speelde eerder in Nederland, maar voornamelijk voor een Turks publiek. “Nu komt er hopelijk meer een mix. Ik houd van Hollanders: ze zijn eerlijk en zeggen wat ze denken.”

Naast zingen van het Turkse levenslied houdt Sabah zich, samen met zijn broer, bezig met de transcriptie van Assyrische religieuze kerkliederen, en de vertaling naar het Turks. Op verzoek van de Assyrische kerkvaders. Een grote eer, maar deze religieuze muziek zal niet de weg vinden naar zijn optreden in het Tropentheater. Hij wil er niet veel meer over kwijt. Sabah houdt het bij hits van eigen makelij.

Ondanks zijn grote vaardigheid en succes, verschillen de meningen over Sabahs uitgesproken commerciële insteek. Na afloop van het interview valt zijn naam in de taxi. “Coşkun Sabah? Hij speelt op een plastic ud!” roept de taxichauffeur, terwijl hij zich geestdriftig omdraait. “Dàt is toch kitsch?”

www.turkeynow.nl

Het Parool / Kunst & Media (26 februari 2010)

Kunstenaar Linda Molenaar probeerde zelf een kippenei uit te broeden. De tentoonstelling Octavio & I bij 2x2projects is een verslag van haar surrogaatzwangerschap.

DANIËL BERTINA

“Mensen vragen vaak of ik dierenactivist ben, maar nee,” zegt Linda Molenaar. Geen rare vraag, want de machtsverhouding tussen mensen en dieren is een terugkerend thema in haar werk. Al tien jaar verwerkt zij dierlijke materialen in haar kunst: botten, huiden en haren. Ze verscheurde, verkleed als vos, in Foxy (2008) eigenhandig een dode kip, en bouwde een modelvliegtuigje van zwanenbotten (Vogelvrij, 2001).

“Onze relatie met dieren zegt iets over ons mens-zijn,” vertelt Linda Molenaar (Beverwijk, 1972). “Er is iets mis met onze consumptiedrift. Ik speel met die gedachte, maar ben niet zo moralistisch. Ik gebruik dieren als metafoor en probeer met mijn kunst een soort nieuwe, direct herkenbare spreekwoorden te maken.”

De tentoonstelling Octavio & I – met video, beelden en performance – draait om Molenaars poging zélf een kippenei uit te broeden. De expositie is het resultaat van haar afstudeerproject aan de DasArts opleiding van de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten, die ze vorig jaar voltooide.

Octavio & I is tot en met 20 maart te zien in 2x2projects aan de Veemkade. De bijbehorende vervreemdende performance, waarin Molenaar verkleed als levensgrote kip – letterlijk – op stok gaat, is elke zaterdag te bekijken.

Op 1 mei vorig jaar begon Molenaar aan haar broedproject met zeventien eieren van de raskippensoort Silver Sebright Kriel. Eén ei werd ingesnoerd in een broedbuidel om haar buik, eentje ging tussen haar borsten en de rest ging als reserve in een broedmachine.

Op haar weblog legde ze haar ervaringen en gedachten over deze surrogaatzwangerschap vast in korte essays en ontwapenende filmpjes.

“Het werk is een speelse fantasie. Alsof het me wél is gelukt,” zegt Molenaar. Want helaas: het ei in de buidel kwam een heel eind maar bleek na achttien dagen toch onvolgroeid te zijn. Alleen zes kuikens uit de broedmachine waren levensvatbaar. Eén van hen doopte ze Octavio.

“Het is een goede burnout remedie,” lacht Molenaar. “Ik ben altijd heel erg druk, maar kwam tijdens dat broeden helemaal tot rust.”

Linda Molenaar ontdekte de performancekunst via het beeldhouwen. In 1997 studeerde ze af aan de beeldhouwopleiding van de Constantijn Huygens Academie en volgde een aansluitende stage bij de Belgische kunstenaar Jan Fabre.

“Ik ben steeds meer zélf in mijn eigen beelden gaan kruipen. Ik wilde meer leren over die podiumkant van kunst. Hoe zorg je dat het interessant én toegankelijk blijft? Zo kwam ik uit bij DasArts.”

In het prachtige Still life live (2005) hing ze zichzelf, verkleed als geschoten hert, aan één been ondersteboven op. Als menselijk jachtstilleven. Dertig pijnlijke minuten lang. Ook haar optreden als kip bij Octavio & I wordt een vergelijkbare uitputtingslag.

“De eerste keer dat ik die performance deed viel ik na twintig minuten van m’n stok. Het is heel zwaar om te blijven zitten. Maar de duur is belangrijk. Zo wordt je inzet en betrokkenheid voelbaar.”

Linda Molenaar exposeerde bij galeries in de Verenigde Staten, Duitsland, Frankrijk en België. Daarnaast geeft ze als freelancer les op onder andere de Rietveld Academie, en werkt bij De Nederlandse Opera en het Nationale Ballet als figurant, kleedster en rekwisiteur.

Haar kunst wordt soms vergeleken met het werk van Koen Vanmechelen: een merkwaardige Belgische kunstenaar die met een uitgebreid fokprogramma probeert de ultieme, utopische kippensoort te kweken. Of dichter bij huis: shockart kunstenaar Tinkebell met haar opgezette huisdieren.

“Ik duik liever in mijn eigen sprookjeswereld,” zegt Linda Molenaar. “Die probeer ik zó realistisch te maken dat het bijna echt lijkt. Dat is mijn poëzie. In een wereld van schreeuwers wil ik niet voor de schreeuwaanpak gaan. Ik verstop me liever en hoop dat mensen me vinden.”

linda.molenaar.nu / www.2x2p.com

De tentoonstelling Octavio & I van Linda Molenaar in 2x2projects (Veemkade 350) loopt t/m 20 maart. Geopend wo t/m za 13:00-18:00. Performance op zaterdagen 27 feb, 6, 13 maart om 15:00, en 20 maart om 17:00
Het Parool / Kunst & Media (1 maart 2010)

De overzichtstentoonstelling van kunstenaar Hoshyar Rasheed is te zien bij Beemster Art Center. Kunst uit Koerdistan, via Abu Ghraib, terechtgekomen in Amsterdam.

DANIËL BERTINA

Kunstenaar Hoshyar Rasheed pakt een schets. Een kleurrijk Gaudí-achtig fantasiewezen spert zijn bek open en steekt z’n lange tong uit. Dit wordt de poort voor de speelplaats in het Gerbrandypark in Amsterdam West. Over de tong, door de bek van droombeest kunnen kinderen de speeltuin in. Grote mensen zullen moeten bukken. “Volwassenen moeten soms een beetje kind worden,” lacht Rasheed. “Dat is het idee.”

Hoshyar Rasheed (1971) is een veelzijdig kunstenaar. Naast zijn speelse en dromerige schilderwerk tekent hij met verdunde koffie, bouwt en boetseert hij totempalen en figuurtjes van klei, glasvezel en papier-maché, en maakt keramische schalen, gedetailleerde mozaïeken en kunstobjecten in de openbare ruimte.

Morgen opent een overzichttentoonstelling van zijn werk in Beemster Art Center in de Sint Nicolaasstraat. De expositie duurt tot en met 26 maart.

“Ons huis bestond uit boeken en verf,” lacht Hoshyar Rasheed. Zijn familie stamt uit de Koerdische provincie Sulaimania, in het noordoosten van het huidige Irak. Het gezin bestond uit activisten, kunstenaars, critici, journalisten en kunsthistorici. “Er werd thuis altijd gediscussieerd over literatuur, politiek en kunst. Het voelde heel poëtisch.”

De familie Rasheed maakte deel uit van de linkse oppositie tegen Saddam Hoessein en vocht voor een onafhankelijk Koerdistan. “Het was een angstige tijd zonder hoop. Toen ik zestien was ben ik door een ‘vriend’ verraden en uitgeleverd aan de geheime politie. Drie jaar lang zat ik in de Abu Ghraib gevangenis. Ik heb daar vreselijke dingen meegemaakt.”

Rasheed pakt een zwarte map met tientallen prachtige, heel gedetailleerde pentekeningen op kleine stukjes papier. Gemaakt in gevangenschap. Ondanks de martelingen bleef hij in het geheim kunst maken en liet zijn tekeningen naar buiten smokkelen.

In 1992 bemiddelde de Verenigde Naties in een gevangenenuitruil en werd Rasheed met zeventien anderen vrijgelaten. Puur geluk, want hij stond al enige tijd op de dodenlijst. “Toen ik terugkwam in Koerdistan was het de mooiste dag van mijn leven. Ik werd als held onthaald, was zwak als kauwgum, maar vrij.”

De euforie duurde niet lang. Rasheed kreeg al snel te horen dat hij weer op een zwarte lijst stond. “Ze konden me niet langer beschermen. Ik was een soort symbool van het verzet geworden, dus kwetsbaar.”

Hij vluchtte naar Moskou, voelde zich ook daar niet veilig, en eindigde in Amsterdam. “Het enige wat ik kende van Nederland was Vincent van Gogh, maar ik voelde me hier meteen thuis.” Bij aankomst in 1992 werd hij meteen toegelaten tot de AKI kunstacademie in Enschede, en stroomde na twee jaar door naar de Rietveld Academie in Amsterdam.

“Mijn eigen nachtmerries gingen snel over,” zegt Rasheed nuchter, terwijl hij de map met gevangenistekeningen dichtslaat. “Kunst werd een taal om te overleven en bleek de beste manier om de pijn uit te drijven. Misschien is dat een reden voor mijn enorme productiviteit, maar het voelt alsof ik nog niet eens echt ben begonnen.”

Zijn huis staat tot de nok toe vol met kunst. Enorme stapels schilderijen leunen tegen de muren van zijn woonkamer, en rijen van beelden staan in de vensterbanken te drogen. Op zijn tentoonstelling in Beemster Art Center gaat hij van alles wat laten zien.

Hoshyar Rasheed maakte ook werk in opdracht van Amnesty International, waaronder het ontwerp voor de vluchtelingenactie Human rights have no borders (1997). In 2002 bouwde hij een vredesmonument in het stadje Trujillo (Colombia), voor de driehonderd burgers die in het geweld tussen paramilitairen en guerrilla’s waren vermoord.

“Ik kwam daar om een monument te maken en een workshop te geven voor de weeskinderen. Maar wat kan je daar als kunstenaar nog betekenen? Ik ben – met mijn gebroken Spaans – toen maar begonnen met het opruimen van de school. Zo ontstond er vanzelf een wederzijds vertrouwen.”

“Op verzoek van de nabestaanden heb ik uiteindelijk de stoffelijke resten van de slachtoffers van hun graf naar het monument gedragen. Ik heb heen en weer gelopen met plastic zakken vol botten. Dat blijft je bij.”

“Mijn werk is een eerbetoon aan de mooiste vrienden die ik verloren heb,” zegt Hoshyar Rasheed. “Dat verdriet is soms té groot om te bevatten, maar het is je taak als kunstenaar om schoonheid te creëren.”

www.hoshyar.nl / www.beemsterart.com

Tentoonstelling 26 februari t/m 26 maart – Beemster Art Center, Sint Nicolaasstraat 21, Amsterdam Centrum

Het Parool / Kunst & Media (25 februari 2010)

Wouter Hamel viert de internationale release van zijn cd Nobody’s tune met een optreden in Club Panama. Japan en Korea zijn al om.

DANIËL BERTINA

Het gaat goed met zanger Wouter Hamel en zijn ‘vintage jazzy pop’. Hij speelde op vrijwel alle muziekfestivals in Nederland, bracht twee albums uit en werd ontzettend populair in Azië. Sinds het uitkomen van zijn debuut-cd Hamel (2007) toert hij door Japan en Korea, en ook in Taiwan is nu een fanatieke fanschare actief. Tot zijn eigen verbazing.

“Hoe dat zo komt is lastig te achterhalen,” zegt Hamel. Een Japanse DJ ‘ontdekte’ hem via MySpace en draaide zijn muziek helemaal grijs op de lokale radio. “Toen ik daar speelde kon het publiek woord-voor-woord mee zingen. Die Japanse fans zijn heel fanatiek. Ze hadden de hele creditlijst van de cd uitgeplozen en kwamen met allemaal gedetailleerde vragen over onze rare instrumentatie.”

Vorig jaar kwam zijn tweede album uit: Nobody’s tune. Er verschijnt nu een internationale versie van dit album, die woensdag officieel wordt gepresenteerd met een optreden in Club Panama en bijbehorende theatertournee. De plaat bevat ook een paar oudere nummers van de eerste cd: een praktisch besluit van platenmaatschappij Universal om met één cd een inhaalslag te maken voor de internationale markt.

“Ik had eerst wel wat problemen met die combinatie van ouder en recent werk,” geeft Hamel toe. “Maar het geeft wel een mooi overzicht.” De cd zal eerst in Groot Brittannië, Duitsland en Frankrijk uitkomen, daarna volgt de rest van de wereld. Fans in Japan en Korea hebben het album al.

Wouter Hamel (Den Haag 1977), naast zanger ook multi-instrumentalist en componist, is erg trots op zijn tweede plaat. Voor Nobody’s tune werkte hij wederom samen met producer Tim van Berkenstijn, alias Benny Sings.

“Ik geniet ervan om in de studio met Benny aan die liedjes te knutselen, dat is nog leuker dan optreden. Je zit in het donker te rotzooien en soms wordt je helemaal paranoïde omdat je denkt dingen te horen die er niet zijn. De opluchting is fantastisch als het er eenmaal op staat.”

“We zitten qua stijl overal tussenin en hebben weer een beetje brakke, ouderwetse vintage sound, tussen jazz en pop in. Hoewel sommige mensen het misschien allemaal wel mega slick vinden klinken.”

Het heeft even geduurd voordat Wouter Hamel zich volledig op de muziek durfde te storten. Na zijn afstuderen aan het conservatorium modderde hij een tijdje aan met ‘administratieve kutbaatjes’ en gaf zangles. De omslag kwam toen hij zich in 2005 voor de grap inschreef voor het Nederlands Jazz Vocalisten Concours.

“Het was verre van doordacht. Ik dacht dat ik wel goed kon zingen en had een demo’tje in elkaar gedraaid. Toen ik bleek te zijn geselecteerd was de grap er wel af,” Hamel grijnst: “Een goede vriendin zei dat het tijd werd om mijn talent te gaan verzilveren. Toen gingen de artiestenraderen draaien.”

Hamel won, deed het goed bij programma’s als De Wereld Draait Door en Barend & Van Dorp, en ging samenwerken met het onafhankelijke Nederlandse platenlabel Dox Records (bekend van SfeQ, New Cool Collective en Giovanca) en producer/muzikale geestverwant Benny Sings.

Zijn debuutalbum Hamel (2007) won de Essent Awards, De Eerste Prijs en de Zilveren Harp. Hamel en band speelden de Nederlandse podia plat. Een jaar later behaalde het album de gouden status.

Hamels eerste twee albums werden uitgebracht door Dox. Voor de internationale distributie en uitgave van zijn muziek tekende Hamel onlangs bij muziekgigant Universal. Hamel liet wel vastleggen dat in de Benelux zijn werk uitsluitend op Dox zal verschijnen. Uit loyaliteit.

“Indielabels hebben toch vaak wat meer hart voor de zaak,” vertelt Hamel. “We hebben samen keihard gewerkt op die tournee door Japan, gingen langs bij de kleinste, meest obscure radiozenders en platenlabeltjes en deden tientallen interviews per dag. Allemaal om een buzz te veroorzaken.” Dat lukte. Alle optredens werden uitverkocht en het nummer Breezy werd een karaokehit.

Nietsvermoedende voorbijgangers op de straten van Londen, Glasgow en Machester werden onlangs door Hamel en band getrakteerd op een aantal straatoptredens. Een ludieke actie die werd vastgelegd in filmpjes op zijn website.

“Toen ik daar voor de eerste keer speelde was ik nogal onbekend, en het leek erop dat we niet genoeg kaartjes zouden verkopen. Dus ben ik met min vier op straat gaan spelen. Busking – zoals ze dat daar noemen. Ook wel als geintje natuurlijk. De rest van de toer was overigens een groot succes.”

“Mensen denken vaak dat ik een stilist heb maar die kan ik helemaal niet betalen,” lacht Hamel. “Ik heb het succes te danken aan hard werken, niet aan gecontroleerd imagobeheer. Ik ben toch geen Lady Gaga?”

“De imagokant van het artiestenbestaan heb ik eigenlijk zeer onderschat. Dat is me tegengevallen van de muziekindustrie. Het lijkt soms – zeker in Engeland – alleen nog maar te gaan om je privéleven. Van alle landen in Europa is Nederland wel nog het meest relaxt op dat gebied.”

“Ik ben een heel afwachtend persoon,” zegt Wouter Hamel. “Mijn planning staat nu bewust open voor leuke projecten, zoals een samenwerking met Benjamin Herman. Natuurlijk gaan we ook de zomerfestivals weer af. Ik wil ook wel iets met meer bombast gaan doen, misschien in de richting van Rufus Wainwright of Anthony & the Johnsons. Maar dan zal je zien dat het misschien toch weer die jazzy pop wordt.”

www.wouterhamel.com / www.doxrecords.com

Het Parool / Kunst & Media (24 februari 2010)

Acteursgezelschap ’t Barre Land speelt De laatste dagen der mensheid. Een satirische en ‘onspeelbare’ toneeltekst over de waanzin van de Eerste Wereldoorlog – door Karl Kraus. ‘Absurd dat het stuk niet eerder vertaald is.’

DANIËL BERTINA

“Het is een veelkoppig monster, waar je goed mee kan vechten,” zegt acteur Martijn Nieuwerf over de voorstelling De laatste dagen der mensheid. Aan een tafel in de werkstudio De Snijzaal van acteursgezelschap ’t Barre Land praten zes mensen (drie acteurs, twee vertalers, en één dramaturg) enthousiast door elkaar. Op hoog tempo maken ze elkaars zinnen af, vallen elkaar in de rede en barsten in schaterlachen uit – terwijl ze vertellen over hun fascinatie voor het stuk.

“Dat stuk stond bekend als onspeelbaar. Er komen bijna vijfhonderd personages in voor, en zou in integrale versie ongeveer tien avonden duren om op te voeren,” zegt speler Csezlaw de Wijs bedachtzaam. “Maar ik geloof niet in ‘onspeelbare’ teksten.” “Czeslaw heeft altijd onmogelijke ideeën voor voorstellingen,” lacht Martijn Nieuwerf. Erik Bindervoet mompelt: “En wij zijn weer gespecialiseerd in het vertalen van onvertaalbare werken.”

Toneelspelerensemble ‘t Barre Land raakte zeven jaar geleden gefascineerd door De laatste dagen der mensheid (1919): een inktzwarte satire op de Eerste Wereldoorlog. Dit levenswerk van de Oostenrijkse schrijver en cultuurpessimist Karl Kraus (1847-1936) ging in de versie van ‘t Barre Land in première op 11 november 2008 – precies negentig jaar na de ondertekening van de wapenstilstand.

De laatste dagen der mensheid is donderdag 22 tot en met zaterdag 24 oktober te zien in Theater Frascati. De voorstelling neemt bij elke uitvoering een nieuwe vorm aan.

“Het beslaat in vijf bedrijven de vijf oorlogsjaren, en we hebben vijf verschillende vormen gevonden om het stuk te spelen,” zegt Martijn Nieuwerf grijnzend. “Maar elke keer wordt het weer een nieuwe rangschikking, omdat we steeds weer dingen toevoegen, improviseren en veranderen. Je wilt toch niet elke avond hetzelfde doen?”

Dit is typerend voor de ‘open vorm’ die ‘t Barre Land sinds de oprichting in 1990 hanteert. De acteurs stappen in en uit hun rol en staan hardop te denken, in gesprek met zichzelf, elkaar en het publiek. Een theatervorm die de honderden personages, scènewisselingen en stijlen van het stuk wél speelbaar maakt.

Karl Kraus schreef De laatste dagen der mensheid tijdens de oorlogsjaren, en publiceerde het in delen in zijn opinieblad De fakkel. Hij baseerde zijn gefragmenteerde tekst op krantenknipsels, gesprekken, reclameboodschappen en propagandaberichten. Gedreven door wanhoop en verontwaardigding over de leugens en oorlogsretoriek die hij overal las en hoorde, probeerde hij de tijdgeest – de mentaliteit die de oorlog mogelijk maakte – bloot te leggen.

“Er werd niet ‘nobel gestreden met getrokken zwaard en open vizier’ – mensen werden in loopgraven vergast,” zegt vertaler Robbert-Jan Henkes. Kraus hield de pers verantwoordelijk voor het uitbreken van de oorlog. “Hij ageerde tegen de macht van het ‘militair-industrieel journalistiek complex’. De Eerste Wereldoorlog was de eerste mediaoorlog.”

Hoewel geroemd in het buitenland, is Kraus’ werk in Nederland minder bekend. In 1988 werd De laatste dagen der mensheid bewerkt door Maarten Vonder, en ging dat jaar als opera in Theater Frascati in première. Het integrale stuk werd in vijf jaar tijd vertaald door Robbert-Jan Henkes en Erik Bindervoet, in opdracht van ’t Barre Land.

Dit vuistdikke boek, geïllustreerd door Aart Clerkx, werd tegelijkertijd met de première van de voorstelling uitgegeven door Uitgeverij De Harmonie. Acteur Vincent van den Berg lacht schuldbewust: “We hebben toen met de voorstelling wél een beetje de aandacht voor de boekpresentatie weggekaapt.”

De schrijvers blijven bij de voorstelling betrokken. Ze staan naast de acteurs op het podium, en schrijven daar het Fakkelforum: een soort nieuwsbrief die aan het publiek wordt uitgedeeld. Onder de subtitel De allerlaatste dagen der mensheid komen zo nieuwe scènes en actuele ideeën de voorstelling binnen.

Wat is anno 2009 de relevatie van een toneelstuk over de Eerste Wereldoorlog? “Kunst hoeft toch niet alleen maar te gaan om de waan van de dag?,” zegt Vincent van den Berg. “De huidige tijd is heel erg kleinzerig, zó op het moment gefixeerd,” zegt Martijn Nieuwerf. “Waar we ons in deze tijd allemaal druk over maken zijn niet de dingen die er écht toe doen.”

Volgens Vincent van den Berg heeft De laatste dagen der mensheid de ideale vorm voor deze tijd: “Het is heel postmodern, met veel verschillende stijlen en personages. De enige ontwikkeling is de alsmaar toenemende hoeveelheid lijken en gewonden.” “Karl Kraus heeft vaak gezegd dat niemand van zijn tijdgenoten het stuk zou kunnen lezen, of opvoeren,” zegt Csezlaw de Wijs. “Maar het is eigenlijk absurd dat het niet eerder vertaald is.”

www.barreland.nl

Het Parool / Kunst & Media (16-10-2009)